Ved Ytre Rendal kyrkje gjorde omfattande ròteskadar inn mot krossmidten av kyrkja mellom anna at takryttaren var ute av lodd. Her hang fleire forskjellege skadar saman, og kravde handverk på høgt nivå innanfor fleire fag for å reparere skadane. Resultatet vart løysingar som kanskje er meir haldbare enn nokon gong, samstundes som kulturminneverdiane er svært godt tekne vare på.

VERNESTATUS
Listeført kirke

ADRESSE
Kjerkeveien 30, Rendalen

PROSJEKTET
Rendalen kirkelige fellesråd, Sømåen Tradisjonshandverk, tømrer Svein Arild Bakken, blikkenslager Ivar Gynnild, Slettens Vøling, Malermester Gregersen, Malermester Jan Larsen, Alvdal Skurlag

KONTAKT
Rendalen kirkelige fellesråd

En rød trekirke med et høyt tårn står på en gresskledd kirkegård med gravsteiner, med trær og en overskyet himmel i bakgrunnen.

Svart-hvitt bilde av en trekirke med et høyt tårn, omgitt av gravsteiner og trær, med åser i bakgrunnen.

Ytre Rendal kyrkje er ei lafta krosskyrkje i tømmer frå 1751. Her frå 2025 og tidleg på 1900-talet. Foto: Henning Søndmør og Carl Gustav Normann.

Ytre Rendal kyrkje er ei lafta krosskyrkje i tømmer, innvigd i 1751. Kyrkja høyrer til den store gruppa av krossforma tømmerkyrkjer som vart reist på 1700-talet, og er ein typisk representant for barokk kyrkjearkitektur i Noreg. Av dei om lag 130 kyrkjene frå 1700-talet som framleis står, er over halvparten krossforma tømmerkyrkjer. Bakgrunnen for denne kyrkjebygginga må sest i samanheng med samfunnsutviklinga på 1700-talet. Auka levealder og folkevekst førte til behov for fleire og større kyrkjer, og i løpet av hundreåret vart det reist over 300 nye kyrkjer i landet. Dei fleste erstatta eldre stavkyrkjer som var forfalne eller for små til å tene soknet. Om lag 50 meter nord for dagens Ytre Rendal kyrkje ligg ein mellomalderkyrkjegard, og det er truleg at det har stått ei stavkyrkje på staden tidlegare.

Kyrkja ligg i eit ope jordbrukslandskap i den flate dalbotnen i Ytre Rendal, og ho har om lag 180 sitjeplassar. Over krossmidten er det ein takryttar. Utvendig er ho panela og måla raud. Tidlegare var heile kyrkja tekt med spontak. I dag er det berre takryttaren som framleis er tekt med tjørebreidd spon, medan sjølve kyrkjebygningen er tekt med skifer.

To bilder viser nærbilder av sprukne, forvitrede skifertakstein ved en hjørneskjøt, der det er synlig rusk og snø i det skadede området.

Taket har både kilrenner (i vinkelen mellom to takflater) og karnissrenner (takrenne kassa inn i gesimsen), som båe er utfordrande med tanke på risiko for skjulte lekkasjar.

Til venstre: Rustent takrenne av metall og råtten trebjelke. Til høyre: Hender med hansker som holder fast i skadet treverk under et skifertak, noe som viser reparasjonsarbeid på konstruksjonen.

I arbeidet med demontering av karnissrennene, kom det fram råteskader i innkassinga som tydar på lekkasjar over lang tid.

Nærbilde av et skadet hjørne på et tretak med synlige planker, råtnet treverk, en rød kabel og tegn på vannlekkasje.

Lekkasjane frå takrennene har gått vidare inn i veggen.

Delt bilde som viser utsiden og innsiden av en gammel trebygning; den ene siden har forvitret rød kledning, mens den andre viser synlige tømmerstokker og en byggestige inne i bygningen.

Ved avdekking av panel utvendig og innvendig kunne ein sjå dei omfattande sopp- og ròteskadane, som forklarer setningsskadane i veggen.

Utgangspunktet for istandsettinga var store sopp- og ròteskadar i tømmerveggane inn mot den sørvestre krossmidten grunna lekkasjar frå takrennene over lengre tid. Dette førte mellom anna til setningsskadar og at takryttaren kom ut av lodd. Kyrkja har karnissrenner, altså takrenner kassa inn i gesimsen, i tillegg til panel utanpå tømmerveggane. Dette gjer at lekkasjar ikkje blir oppdaga så lett.

Ei utfordring i sjølve arbeidet med å skifte ut tømmer var å halde vekta av veggane og ikkje minst takryttaren oppe i prosessen. Det vart difor bygd ein løftebukk inne i kyrkjerommet for å avlaste veggane mellombels. Etter reparasjonar i dei øvre veggpartia, vart dette området brukt som løftepunkt for å frigjera og reparere tømmeret lengre ned i veggane, og fire jekkar med til saman 80 tonns kapasitet vart brukt. Veggen vart løfta om lag 7 cm opp, som gjorde at takryttaren retta seg og kom i lodd att. For å ha kontroll på opprettinga vart det brukt laserlinje inne i takryttaren, og sikteliner utifrå siktepunkt ute.

Golvet vart opna for å kontrollere om det var ròteskadar i bjelkelaget, og for å få eit godt fundament til løftebukken. Bjelkelaget var i orden, men når golvet likevel var opna, vart glasfiberisolasjon skifta ut med trefiber, som toler fuktsvingingar betre.

Ein del utvendig panel, vindskier og andre detaljar hadde òg ròteskadar, og vart skifta ut etter istandsetting av laftekassa. Vindauga, som uansett måtte takast ut i samband med jekkinga, vart òg restaurerte.

Vertikale trebjelker er montert på rad inne i et rom som er delvis ferdig bygget, med tømmervegger og byggematerialer spredt rundt omkring.

Løftebukken vart konstruert ved å fyrst opne golvet og fjerne lause massar slik at ein fekk eit godt fundament for stolpane. I dette arbeidet fekk ein samstundes kontrollert tilstanden på bjelkelaget.

To bilder av en bærende trekonstruksjon med skråstivere inne i en bygning, som forsterker et hjørneområde nær taket. Byggeverktøy og materialer er synlige rundt på byggeplassen.

Løftebukken fungerte som jekkepunkt for å frigjera last frå lafteveggen, ved å feste strekkfiskar i øvre del av veggen, som så var jekka forsiktig opp.

To hydrauliske flaskekjekker og stablet trebjelker støtter en stor horisontal tømmerstokk inne i en bygning som er under oppføring eller renovering.

Det vart brukt hydrauliske jekkar som vart styrt manuelt.

To bilder viser strukturelle reparasjoner: Bildet til venstre viser trebjelker med en stram blå snor; bildet til høyre viser tømmervegger forsterket med vertikale treplanker som er festet med bolter.

Under jekkinga vart det brukt laser inne i takryttaren saman med eit utvendig siktepunkt, for å sjå at bygningen vart retta opp riktig (til venstre). Delar av tømmeret i det øvre veggpartiet, som òg hadde skadar, laut skiftast ut for å få nok styrke før ein kunne feste strekkfiskar og byrje å jekke.

To bilder som viser restaurering av en tømmerhytte: til venstre, nye tømmerstokker som monteres innendørs ved hjelp av verktøy og klemmer; til høyre, utsikt fra utsiden med gamle og nye tømmerstokker, trepaller og en stige.

Øvst i desse bilda ser ein jekkestroppar brukt på strekkfiskane for å «henge opp» konstruksjonen frå jekkepunkta øvst i veggen.

Takrenneinnkassinga kring heile kyrkja hadde store fukt- og ròteskadar, og det meste laut skiftast ut. Nye gesimskasser vart laga med lufting, slik at eventuelle lekkasjar kan tørke opp fortare. Alt av takrenner og nedløypsrøyr vart laga nytt, ettersom det var både korrosjonshol og skadar i mange av skøytane. På utsette stader vart beslag og i renner måla for å redusere korrosjon og forlenge levetid.

Etter istandsettinga vart kyrkja måla utvendig og takryttaren tjørebreidd. Innvendig vart det nye tømmeret måla for å passe i hop med det eksisterande.

Prosjektet syner korleis ein med handverk på høgt nivå kombinert med innovative metodar kan reparere komplekse skadar, med solide løysingar som gir haldbarheit i lang tid. Kombinert med stor medvit kring det å skifte ut minst mogleg, blir kulturminneverdiane svært godt tekne vare på.

To bilder viser veggene inne i en tømmerhytte under oppføring, med stiger, verktøy, treavfall og ubehandlede overflater synlige over hele arbeidsområdet.

Det indre laftehjørnet sett i stand, før og etter innkassing. Veggen er retta opp, og greier å bera last slik han skal.

To bilder av et tak under reparasjon, som viser nye treplanker montert langs kanten og et metallbeslag montert under skifertaksteinene.

Dei nye takrennene blir bygd opp på same måte, men med små detaljar som sikrar at vatn ikkje blir stengd inne.

En trebjelke er montert horisontalt langs en rød trevegg under et gammelt skifertak, og man kan se metallbraketter og stillas.

Boltane som held på plass takrenna vart nå festa på ein måte som gjer at dei ikkje gneg på sjølve blikket.

To bilder viser detaljer fra takkonstruksjonen: på bildet til venstre er det montert ny metallbeslag på tre, mens bildet til høyre viser metallbeslag som er integrert med gamle steintakstein i en takrenne.

Prosess med oppbygging av takrenna (venstre). Kilrenna vart måla for å forlenge levetida.

En rød trekirke med et høyt, mørkt tårn, omgitt av gravsteiner på en gresskledd kirkegård, med åser og en skyet himmel i bakgrunnen.

I tillegg til innkassing for takrenner, og panel der det hadde vore lekkasjar, vart det òg gjort mindre reparasjonar på vindskier og liknande.

Omfattande ròteskadar i tømmerveggar som ikkje kan takast heilt ned, krev erfaring og god kunnskap om etablering av jekkepunkt og kontroll på sjølve jekkeprosessen.
Godt handverk og materialforståing er avgjerande for varige løysingar når ein skal reparere omfattande skadar.
I eit omfattande prosjekt som dette, som grip inn i mange forskjellege bygningselement, krev det god oversikt, forståing for samanhengar, og koordinering mellom ulike handverksfag.

< Forrige

^ Til toppen