Store løft i Vaterland

Fabrikkbygningen i Vaterland i Fredrikstad hadde mange tiårs vedlikehaldsetterslep. Der mange ville ha gitt opp, gjekk syskena på arbeidet med lyst og mot. Bygningen har vorte sett i stand seksjon for seksjon, og ved bruk av tradisjonelle materialar og metodar. Istandsettinga har gjort det mogleg å ta bygningen i bruk igjen, og illustrerer korleis ein kan løyse store utfordringar ved å gå fram stegvis – som å ete ein elefant, ein bit om gongen.

Vaterland ligg sør for festningsbyen Gamlebyen i Fredrikstad, og området er prega av låge trehus frå 1700- og 1800-talet. Etter fleire bybrannar og innføring av murtvang i festningsbyen, vart det etablert bustadområde i tre utanfor festningsvollane. Her vart det også lagt ulike handverksverksemder, reiarverksemd, verft og etter kvart industri.

I 1899 vart det reist eit fabrikkanlegg i tegl på ballastkaia sør i Vaterland av A/S Fredriksstad Eddiksyrefabrik. Anlegget vart seinare utvida og teke over av Fredriksstad Elektrokemiske Fabriker, som i 1914 etablerte den fyrste norske fabrikken for produksjon av natrium superoxyd og klorsurt kali. Fabrikkbygningen hadde da fått den firedelte oppbygginga som han har i dag. Dei to nordlegaste seksjonane, som er dei yngste, har rammeverk av armert betong som er utmura med tegl.

Seinare heldt mellom anna A/S Norsk Læderindustri («Elgo») og eit båtbyggjeri til i bygningane. Faren til dei nåverande eigarane kjøpte eigedomen i 1975, og leigde ut lokala til mellom anna bilverkstad og ulike kulturelle aktørar.

Allereie i 1975 byrja bygningsmassa å bli i dårleg stand. Leigeinntektene i åra som følgde var ikkje nok til å gjera meir omfattande vedlikehald, og etterslepet vart større og større. Da den yngre generasjonen tok over eigedomen i 2020, var forfallet kome langt. Tak og takrenner var utette fleire stader. Murverket var forvitra og hadde utglidingar på mange plassar rundt bygningen. Det var òg skader på vindauge, dører og portar. I tillegg var det ei stor utfordring med at bygningen står på ustabile fyllmassar. Kaifronten med eldre trespunt heldt på å gå i oppløysing, slik at massane og bygningen var på veg til å skli ut i Glomma.

Det var ei formidabel oppgåve å gå i gang med istandsettinga av den omfattande og forfalne bygningsmassen. Eigarane la ned ein stor eigeninnsats i rydding, riving av laust inventar, og grovarbeid. For å stabilisere grunnen vart kaifronten sikra med nye trepålar og trespunt. Valet av tremateriala var både for å få ein utsjånad mest mogleg lik den tradisjonelle kaifronten, og for å ikkje få kraftige vibrasjonar i grunnen som meir moderne spuntemetodar kan gi, ettersom dette kunne ha skada bygningen meir. Innanfor kaifronten var massane skifta ut til lettare, meir stabile og drenerande materiale.

Når det gjeld sjølve bygningen, vart han sett i stand seksjon for seksjon. Dette var både for å avgrense arbeidet og sjå ferdige resultat undervegs i prosessen, samstundes som eigarane på denne måten kunne byrje å få litt leigeinntekter til bruk vidare i prosjektet.

Murverket vart rehabilitert ved å fjerne skada puss og fuger. Nokre av fugene hadde pølsespekking med sementmørtel, som bidreg til å stenge fuktigheit i murverket inne. Der teglsteinen har vore veldig forvitra eller skada av graffiti, har murarane losna steinane, snudd dei og mura dei inn på nytt med den friske sida ut.

I rehabiliteringsarbeidet er det brukt kalkmørtel. Kalk er mindre sterk enn sement, og fungerer difor betre i hop med eldre, svakbrent teglstein. I tillegg toler kalkmørtel meir rørsle, og har spesielt gode evner til å transportere fuktigheit ut frå murverket.

Portar, jarnvindauge og andre element i metall er restaurerte eller rekonstruerte med hjelp frå den fyrste leigetakaren i det store fabrikkanlegget, ein smed. Det er lagt nytt tak, og nye takrenner og nedløp. Bygningen er òg sett i stand innvendig, og lokala er oppgraderte slik at dei kan leigast ut.

• Langs kaifronten vart tradisjonell trespunt valt for å unngå store vibrasjonar i grunnen, noko som kunne ha ført til nye setningsskadar i bygningen.
• Bruk av tradisjonell mørtel sikrar best mogleg eigenskapar for eldre murverk. Teglstein med skada utside kan snuast.
• Istandsettinga er gjort seksjon for seksjon, fordi bygningen er stor og samansett. Dette har òg gjort det mogleg å få inn leigetakarar og dermed leigeinntekter undervegs i prosjektet. Godt samarbeid med leigetakarane har vore avgjerande for å få til dette.
• Stor eigeninnsats har gjort prosjektet meir økonomisk handterleg, og samstundes gitt familien eit sterkt eigarskap.