Sirkulærøkonomi i praksis

I den omfattande prosessen med istandsetting av den forfalne fabrikkbygningen hadde eigarane samstundes eit ønskje om å etablere eit bevaringssenter med fokus på handverk, sirkulærøkonomi og kreative verksemder. Det har dei fått til, og leiger nå ut verkstader og kontorlokale til verksemder som deler deira motivasjon for berekraft og kreativitet.

Vaterland ligg sør for festningsbyen Gamlebyen i Fredrikstad, og området er prega av låge trehus frå 1700- og 1800-talet. Etter fleire bybrannar og innføring av murtvang i festningsbyen, vart det etablert bustadområde i tre utanfor festningsvollane. Her vart det også lagt ulike handverksverksemder, reiarverksemd, verft og etter kvart industri.

I 1899 vart det reist eit fabrikkanlegg i tegl på ballastkaia sør i Vaterland av A/S Fredriksstad Eddiksyrefabrik. Anlegget vart seinare utvida og teke over av Fredriksstad Elektrokemiske Fabriker, som i 1914 etablerte den fyrste norske fabrikken for produksjon av natrium superoxyd og klorsurt kali. Fabrikkbygningen hadde da fått den firedelte oppbygginga som han har i dag. Dei to nordlegaste seksjonane, som er dei yngste, har rammeverk av armert betong som er utmura med tegl.

Seinare heldt mellom anna A/S Norsk Læderindustri («Elgo») og eit båtbyggjeri til i bygningane. Faren til dei nåverande eigarane kjøpte eigedomen i 1975, og leigde ut lokala til mellom anna bilverkstad og ulike kulturelle aktørar.

Etter mange års forfall gjekk den gamle fabrikkbygningen gjennom eit omfattande istandsettingsarbeid. Bygningen vart sett i stand seksjon for seksjon, for å avgrense arbeidet og sjå ferdige resultat undervegs i prosessen. Samstundes kunne eigarane på denne måten byrje å få litt leigeinntekter til bruk vidare i prosjektet.

Eigarane hadde frå starten av istandsettinga eit ønskje om å etablere eit bevaringssenter, med fokus på handverk, sirkulærøkonomi og kreative verksemder. Dei har aktivt oppsøkt dei typane av leigetakarar som dei helst ville ha. Ettersom dei har sett i stand del for del av bygningen, har dei innreia lokale for ulike typar verksemder; verkstader, kontorlokale og til og med eit radiostudio.

Den fyrste leigetakaren var ein smed, som både kunne koma med innspel til utforming av sin eigen verkstad, og bidra med istandsetting av portar, jarnvindauge og andre element i metall. Vidare er det etablert ein glasblåsarverkstad, som bruker resirkulert glas i produksjonen sin. Murarfirmaet som har sett i stand store delar av bygningen, blir sjølv leigetakar i den store verkstadhallen midt i bygningen. Andre handverks- og kreative verksemder er òg blant leigetakarane. Siste tilskott er radiostudioet, som har fått plass i det nyleg rehabiliterte fabrikkpipefundamentet.

Tilnærminga for å etablere utleigelokale har vore å gjera berre det mest naudsynte med bygningen, slik at lokala framstår rå og autentiske, samstundes som det krev mindre ressursar. Det er prioritert å etterisolere i tak, og få på plass god teknisk infrastruktur, slik at lokala er godt fungerande som moderne verkstader og kontor.

Vaterland Bevaringssenter har vorte eit kompetansemiljø som vil vera nyttig for å halde bygningen sjølv ved like i framtida. Samstundes gir det ringverknader langt utover Glommas utløp, både som eit godt eksempel på istandsetting og ombruk, og som kompetansemiljø.

• Istandsettinga er gjort seksjon for seksjon, fordi bygningen er stor og samansett. Dette har òg gjort det mogleg å få inn leigetakarar og dermed leigeinntekter undervegs i prosjektet. Godt samarbeid med leigetakarane har vore avgjerande for å få til dette.
• Fleire av leigetakarane har handverkskunnskap som er nyttig for istandsetting og framtidig vedlikehald av bygningen, samstundes som det blir eit kreativt og fagleg miljø som kan spele på kvarandre.
• Ved etablering av utleigelokala har ein gjort berre det mest naudsynte med bygningen, medan god teknisk infrastruktur er prioritert for å få godt fungerande lokale som samstundes har mykje autentisitet.